B��DNA POLITYKA UNII EUROPEJSKIEJ WOBEC ROSJI - 23 listopad, 2008

- wywiad z Andrzejem Maciejewskim, ekspertem Instytutu Sobieskiego w zakresie stosunk�w mi�dzynarodowych, bezpiecze�stwa i energetyki. Z Panem Maciejewskim mo�na

si� skontaktowa� pod jego adresem email.

Wersja w j�zyku angielskim.

Sebastian Aulich: Mija rok od zaprzysi��enia rz�du

Donalda Tuska, jak nale�y oceni� polityk� zagraniczn� prowadzon� przez ten Gabinet?

Andrzej Maciejewski: W przypadku rz�du Tuska mamy doczynienia z polityk� go��bi, natomiast w przypadku Prezydenta mamy polityk� jastrz�bia. Prosty z tego wniosek, �e je�eli skrzy�ujemy jastrz�bia z go��biem to wychodzi papuga, i tak� w�a�ciwie mamy polityk� zagraniczn�. Jest to polityka bezbarwna w sensie swojej skuteczno�ci, a barwna tylko i wy��cznie w sensie wizualnym. Jest to rownie� polityka bardzo spolegliwa wobec Rosji. Z drugiej strony polska polityka zagraniczna uwierzy�a w to, �e Unia Europejska w chwili obecnej ma ju� konstytucj�, ma ju� Traktat Lizbo�ski i jest pa�stwem. Jednym slowem, by� to rok, w kt�rym wiele rzeczy zosta�o zatraconych w szczeg�lno�ci na Wschodzie. Natomiast w kwestiach polityki Unijnej napewno jest poprawa i trzeba to podkresli�.

SA: Jakie b��dy rz�d Donalda Tuska pope�ni� w polityce wschodniej?

AM: Polityka zagraniczna wymaga przede wszystkim konsekwencji i d�ugofalowo�ci. Gdyby dzisiaj przeanalizowa� ostatnie 10 lat, a w szczeg�lno�ci ostatnie 4 lata, czyli rz�dy prawicowe, to brakuje tej konsekwencji i jest to powa�na oznaka s�abo�ci polskiej polityki mi�dzynarodowej. Warto jednak sko�czy� z mitem, �e rz�d, kt�ry jest u w�adzy rok czasu mo�e du�o zmieni�. Polityka zagraniczna powinna by� prowadzona konsekwentnie i niezale�nie od tego, kto obecnie rz�dzi, z jakiej jest on partii, czy ma brata bli�niaka, kt�ry jest prezydentem itd. To jest naprawd� ma�o istotne. Skuteczno�� w polityce zagranicznej to d�ugofalowo�� i konsekwencja. Problem Premiera Tuska polega na tym, �e jego polityka nie jest ani konsekwentna, ani d�ugofalowa. Z jednej strony zosta�a zaprzepaszczona ogromna praca jak� wykonali i Prezydent Kwa�niewski i Prezydent Kaczy�ski, w kontaktach z Ukrain� oraz pa�stwami ba�tyckimi, nie wspominaj�c o Gruzji. Z drugiej strony, gdyby zapyta� dzisiaj polskich polityk�w jaka jest nasza polityka wschodnia i jej cele, to przypuszczam, �e by�yby problemy z uzyskaniem odpowiedzi. Te elementarne problemy b�d� si� m�ci�y w d�u�szej perspektywie. Pewni politycy zapominaj�, �e w przeci�gu dnia nie da si� stworzy� wizji polityki zagranicznej i �e jest to proces kt�ry trwa du�o d�u�ej.

SA: W Polsce trwa konflikt mi�dzy Premierem, a Prezydentem, kt�rzy spieraj� si� kto ma wi�ksze kompetencje w zakresie prowadzenia polityki zagranicznej. Z drugiej strony Trybuna� Konstytucyjny nie spieszy si� z odpowiedzi� na to pytanie. Jak powinien zosta� rozwi�zany problem dwu-w�adzy w polityce zagranicznej?

AM: Polska Konstytucja, wbrew pozorom, do�� jasno precyzuje te zasady. Swego czasu w wywiadzie dla Polskiego Radia pr�wna�em polsk� polityk� zagraniczn� do dru�yny pi�karskiej. W chwili obecnej mi�dzy Premierem, a Preydentem, jest b�j o to kto b�dzie kapitanem dru�yny. Wiadamo, i� aby odnosi� sukcesy to rz�d, u steru kt�rego stoi Premier, ale i tak�e Prezydent, musz� gra� w jednej dru�ynie. Niemniej jednak ka�da porz�dna dru�yna opr�cz tego, �e ma pi�karzy i swojego kapitana, ma r�wnie� swojego trenera. Taka jest w�a�nie rola Prezydenta. Prezydent to kto� taki jak trener, na pozycji mentora, z kt�rym dru�yna i kapitan si� konsultuj�. Problem polskiej polityki polega wi�c na tym, �e nie mamy tej jednej dru�yny, cz�sto gramy sobie na z�o�� i dlatego w�a�nie przegrywamy nasze mecze. Z drugiej strony pojawiaj� si� r�wnie� w�tki emocjonalne, kt�re nie maj� wiele wsp�lnego z interesem pa�stwa.

SA: W Stanach Zjednoczonych trwa dyskusja nad tym czy nowa administracja Barack’a Obamy powinna kontynuowa� projekt tarczy antyrakietowej w Polsce i Czechach. Co Polska powinna uczyni� w takiej sytuacji?

AM: Wierz� w rozs�dek i zdrow� demokracj� ameryka�sk�. Wydaje mi si�, i� ameryka�skie think-tank’i otrz�s�y si� ju� z atmosfery wyborczej, jak rownie� sam Prezydent Elekt. Natomiast nie wierz� w to, �e jednego dnia przychodzi w Ameryce nowy prezydent i przekre�la wszystko to, co do tej pory George Bush i jego administracja robi�a i osi�gn��a. Dodatkowo sam Barack Obama wielokrotnie g�osowa� w Senacie za wieloma projektami Geroge’a Bush’a. Si�a polityki zagranicznej Stan�w Zjednoczonych polega na jej konsekwencji i na tym, �e niezale�nie od tego, kto rz�dzi, polityka ta zawsze by�a kontynuowana. Oczywi�cie ulegaj� zmianie pewne cele w polityce zagranicznej, niemniej jednak nie podlegaj� one �adnym rewolucyjnym zmianom. S� one modyfikowane i podlegaj� pewnej ewolucji, niemniej jednak na delikatnych zasadach najmniej odczuwalnych dla samego interesu pa�stwa. Nie uwa�am, aby zaplecze intelektualne Prezydenta Elekta nie wyci�gn��o wniosk�w z ostatnich wypowiedzi Prezydenta Rosji oraz przyw�dc�w Unii Europejskiej. Po og�oszeniu wynik�w wybor�w w Stanach Zjednoczonych pa�stwa Unii i Rosja zacze�y niespodziewanie m�wi� jednym g�osem. Nagle si� wszyscy obudzili, ci kt�rzy jak do tej pory albo nie mieli odwagi sk�ada� podobnych wypowiedzi, albo bali sie George'a Bush'a. Prezydent Elekt powinien wyci�gn�� z tego wnioski. Brak wyci�gni�cia wniosk�w z tego precedensu oznacza�by pocz�tek kl�ski Stan�w Zjednoczonych. Zar�wno wypowiedzi Sarkozy’ego, jak rownie� Berlusconi’ego i Prezydenta Rosji, przekre�laj� dotychczasowe dzia�ania i osi�gni�cia Stan�w Zjednoczonych. Natomiast si�a polityki zagranicznej Stan�w Zjednoczonych, jak do tej pory opiera�a si� na jej konsekwencji i d�ugofalowo�ci.

SA: Czy sama idea tarczy antyrakietowej to dobre czy te� ryzykowne rozwi�zanie dla Polski?

AM: Przede wszystkim nale�y zauwa�y�, �e wszyscy m��owie stanu przechodz� do historii dzi�ki temu, �e podejmuj� decyzje trudne i nie zawsze popularne. Has�o Reagan’a o “gwiezdnych wojnach”, kt�re znajduje dzisiaj kontynuacj� w koncepcji tarczy antyrakietowej, ukazuje tak� odwag�. Natomiast czy to jest dobre dla Polski, nale�y rozwa�y� czy mamy jak�� inn� alternetyw� i czy mo�emy mie� co� innego zamiast tego. Co Polska jest dzisiaj w stanie stworzy� w ramach w�asnego bezpieczenstwa? Jeste�my bliskim i wa�nym sojusznikiem Stan�w Zjednoczonych. Mimo wszelakich r��nic w ramach debaty nad tarcz� mi�dzy Premierem i Prezydentem, byli oni jednak zgodni, �e tarcza jest Polsce potrzebna jako element zar�wno presti�u, jak r�wnie� element bezpiecze�stwa. Jest to kwestia bardzo jednoznaczna i ze strony Polskiej nie pr�bowa�bym podejmowa� tego w�tku ponownie. Wiemy r�wnie� jak do tego pomys�u odnosz� si� nasi partnerzy w Unii Europejskiej. Natomiast sama Rosja nie zaskakuje niczym nowym. Pytanie pozostaje czy Obama zachowa si� jak m�� stanu, czy te� raczej jak przeci�tny polityk pokroju Sarkozy’ego czy Berlusconi’ego.

SA: Jaka powinna by� polityka Stan�w Zjednoczonych i Unii Europejskiej wobec nowej, asertywnej Rosji?

AM: To co dzisiaj robi Rosja to nie jest ani nowa zimna wojna, ani powr�t do dzia�a� militarnych, to jest raczej dzia�anie wynikaj�ce z “syndromu lodowca.” Polityka rosyjska od dwudziestu lat to jest takie uzewn�trznienie tego� syndromu, ktory ma na celu, wch�oni�cie, uzale�nienie i zamro�enie na nieokre�lony czas pewnych terytori�w. Gdyby�my przeanalizowali wszystkie tereny, kt�re wch�on��a Rosja, np. Bia�oru�, Naddniestrze, Abchazja, Ossetia, Krym, Czeczenia itd., to zwr��my uwag�, i� te tereny w sensie gospodarczym nie istniej�, one wy��cznie wegetuj�. Tereny te s� koloniami w bardzo brutalnym znaczeniu tego s�owa. Na dzisiaj wa�nym elementem jest kwestia energetyczna, kt�ra swoj� zas�on� utraci�a z chwil� kryzysu finasowego, o kt�rym mo�na ju� m�wi�, i� jest on kryzysem gospodarczym na terenie ca�ej Rosji. W relacjach z pa�stwami trzecimi Rosja w ko�cu ods�oni�a, ju� tak bardzo dosadnie, to o czym od dawna m�wi�a Polska i kraje ba�tyckie, �e Rosja Putin’a i Medwiediew’a to nie jest Rosja partnerska. To jest Rosja zaborcza, Rosja kt�ra nie prowadzi dialogu, Rosja braku demokracji i wolno�ci. Jest to kraj kt�ry niestety traktuje podmioty takie jak, na przyklad Gruzja, kraje ba�tyckie, a nawet Polsk�, Ukrain� i Bia�oru�, jako tereny nale�ne Rosji historycznie. Rosjanie od lat w tej dziedzinie nie zmienili swojej polityki. Natomiast Unia Europejska pozostaje jakby zaczarowana i ulega urokowi Rosji. Ostatnie wydarzenia ze szczytu Unia-Rosja i wypowiedzi dyplomat�w unijnych pokazuj� wyra�nie, �e Unia nie potrafi by� konsekwentna i nawet daje si� poni�a�. Szczeg�lnie kiedy Sarkozy, jako szef Prezydencji Unii Europejskiej, zgodza si� na to, �e Rosja nie dotrzyma�a i nadal nie dotrzymuje ustalonych zasad wycofania swoich wojsk z Gruzji. Co wi�cej, poprzez uznanie niepodleglo�ci Abchazji i Osetii dokonuje ona rozbioru Gruzji w bia�y dzie�. Ani Sarkozy, ani spoleczno�� mi�dzynarodowa nie zareagowa�a odpowiednio. Sarkozy nie zareagowa� nie dlatego, �e o tym nie wiedzia� - to raczej wynika z tego, �e w Unii Europejskiej mamy doczynienia z kryzysem przyw�dztwa, z kryzysem braku m���w stanu. Dzisiaj brakuje nam m���w stanu pokroju Reagan’a, Thatcher czy De Gaulle’a. Uni� obecnie rz�dz� przeci�tni politycy i urz�dnicy pa�stwowi, kt�rzy nie potrafi� my�le� d�ugofalowo, lecz jedynie w formach czysto PR-owskich.

SA: Coraz wi�cej sonda�y w Polsce wskazuje, �e w kolejnych wyborach do parlamentu mog� dosta� si� tylko dwie, trzy partie? Czy w Polsce mo�e wy�oni� si� system dwupartyjny w ci�gu najbli�szych kilku lat?

AM: Na dzisiaj jest to raczej zbyt daleko id�cy wniosek. Sytuacja w Polsce jest bardzo dynamiczna. System trzech partii, w kt�rym j�zyczkiem u wagi najcz��ciej jest PSL, jest bardzo �ywy i funkcjonuje. Polska demokracja w ci�gu ostatnich dwudziestu lat dokona�a ogromnego skoku i ewolucji w swojej dojrza�o�ci i �wiadomo�ci. Niemnej jednak w najbli�szym czasie Polsk� czeka zmiana konstytucji. Czeka nas powa�na dyskusja nad tym czy wprowadzi� system prezydencki czy te� zachowa� system obecny, kt�ry jednak nie jest skuteczny. Najbli�sze lata b�d� wype�nione dyskusj� na forum wyborczym, czy Polska dojrza�a do systemu prezydenckiego, czy te� kanclerskiego, czy raczej jedynie do systemu gabinetowo-parlamentarnego, w kt�rym mamy nijakiego prezydenta i premiera, kt�ry rz�dzi, ale jednocze�nie jego dzia�ania budz� w�tpliwo�ci w zakresie kwestii o znaczeniu mi�dzynarodowym. Polsk� czeka g��boki remanent konstytucyjny. Drugim etapem tego� remanentu b�dzie kwestia parlamentarna oraz problem okr�g�w wyborczych, czy b�d� one wi�kszo�ciowe czy te� proporcjonalne. Od tego b�dzie zale�a�o czy w ko�cowym efekcie w polskim parlamencie b�d� dwie partie, czy te� b�dzie wiele partii i partyjek. To jest jednak proces bardziej ewolucyjny ni� rewolucyjny. W tym zakresie zar�wno si�y rz�dz�ce, jak te� opozycja s� zgodni, i� do tego rodzaju rozwi�za� i zmian nie dochodzi si� ad hoc i na zasadzie weso�ej tw�rczo�ci polityk�w. Potrzebne jest spokojne dojrzewanie wszystkich stron.

Kolejn� istotn� kwesti� w tej analizie jest �rodowisko Radia Maryja i innych grup narodowo-katolickich, ktore by�y dotychczas w Polsce marginalizowane. Stanowi� one du�e zaplecze polityczne, kt�remu przyprawiana jest twarz nacjonalistyczna. Niemniej jednak �rodowisko to buduje na dzie� dzisiejszy ogromne imperium medialne oraz zaplecze intelektualne, a osi�ga to bez wsparcia pa�stwa i wy��cznie na zasadzie spo�ecze�stwa obywatelskiego. Ojciec Dyrektor Rydzyk z jednej strony ma do dyspozycji w�asne radio, telewizj�, gazet�, z drugiej strony zbudowa� od zera uczelni� wy�sz�, w kt�rej kszta�c� si� dziennikarze, politolodzy oraz specjali�ci od spraw mi�dzynarodowych. Jest to narybek, kt�ry za pi��, dziesi�� lat mo�e rz�dzi� Polsk�. Zjawisko to jest raczej niedoceniane i lekcewa�one. Dodatkowo wyst�puje r�wnie� marginalizacja tego� �rodowiska w sensie intelektualnym. Z drugiej jednak strony jest to �rodowisko m�ode i o du�ym potencjale, kt�ry odwo�uje si� do tre�ci patriotycznych. Wydaje si�, �e mo�e by� to nurt, kt�ry ma du�e szanse i kt�ry za kilka lat mo�e si� wy�oni� na scenie politycznej.

SA: Na scenie politycznej stara si� r�wnie� uformowa� kolejna partia - Polska XXI. R�wnie� i ta inicjatywa koncentruje si� na ekspansji medialnej, tym razem jednak w internecine. Czy jest to ruch polityczny, kt�ry mo�e by� w przysz�o�ci rywalem dla PiS’u i PO?

AM: B�dzie to zale�a�o od tego jak inicjatywa “Polska XXI” b�dzie chcia�a dotrze� do swojego elektoratu. Je�eli b�dzie si� stara�a robi� to w spos�b tradycyjny, to raczej poniesie ona pora�k�, poniewa� nie maj� oni ani funduszy pieni��nych ani �rodk�w masowego przekazu, nie posiadaj� ani w�asnej telewizji, ani radia. Innymi s�owy s� sami. Natomiast je�eli p�jd� w kierunku internetu i nowych form komunikacyjnych, to b�d� mieli okazj� zaistnie� na scenie politycznej. Niemniej jednak w mojej ocenie jest to kolejna inicjatywa typu Prawica Rzeczypospolitej Marsza�ka Marka Jurka, kt�ra w d�u�szym okresie przypuszczalnie poniesie pora�k�.